Hoe werkt het politiek primaat in de WOR?

De wet op de ondernemingsraden (WOR) geldt ook voor medezeggenschap bij de overheid, behalve als de bijzondere positie van de overheid maakt dat dit niet kan. Deze uitzondering heet politiek primaat. De ondernemingsraad heeft dan geen formele medezeggenschap. De Sociaal-Economische Raad (SER) komt binnenkort met een advies over dit onderwerp.

Wat is de achtergrond?

Eind vorige eeuw startte het proces om de rechtspositie van ambtenaren zoveel mogelijk gelijk te stellen aan de rechtspositie van werknemers in het bedrijfsleven. Als onderdeel van dat proces is in 1995 de WOR van toepassing verklaard op de overheid. Daarbij was het uitgangspunt van de wetgever:

• dat de WOR van toepassing is op de overheid;
• tenzij er sprake is van politiek primaat: bij politieke besluiten gelden de wettelijke rechten van de ondernemingsraad niet. De ondernemingsraad kan dan geen formele invloed uitoefenen;
• dat in uitzondering daarop een ondernemingsraad bij de overheid wel medezeggenschap heeft bij besluiten voor zover het de personele gevolgen betreft. Dit is dus een uitzondering op de uitzondering.

De overheid kent een eigen dynamiek en gangbare ‘marktbegrippen’ passen niet zonder meer op overheidsorganen. Een vertaalslag is steeds nodig. De wetgever heeft dit aan de praktijk en de rechter overgelaten.

Bijzondere positie overheid

De uitzondering politiek primaat is in de WOR opgenomen omdat de overheid een bijzondere positie heeft. Zo staat bij de overheid, anders dan in het bedrijfsleven, het dienen van het algemeen belang voorop. Daarnaast staan democratisch gekozen organen aan de top van de politieke besluitvorming. Ook mag medezeggenschap van overheidswerknemers besluitvorming door democratische organen niet doorkruisen en mogen overheidswerknemers niet meer politieke invloed hebben dan andere burgers en werknemers.

Wat is de beperking?

De uitzondering politiek primaat heeft onder meer tot gevolg dat geen advies aan de OR gevraagd hoeft te worden bij een voorgenomen besluit over onderwerpen die genoemd worden in artikel 25 WOR, wanneer het besluit valt onder het politiek primaat. Dat geldt ook bij belangrijke besluiten die de politiek neemt waarvan op voorhand duidelijk is dat deze (grote) personele gevolgen zullen hebben, zoals bijvoorbeeld de verplaatsing van een overheidsdienst. De OR heeft wel medezeggenschap wanneer het voorgenomen besluit hoofdzakelijk gericht is op het regelen van de personele gevolgen.

Vragen van de minister

De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft de SER gevraagd of door de uitzondering politiek primaat de medezeggenschap bij de overheid wordt beperkt. En zo ja, of er oplossingen zijn. De SER heeft de vragen van de minister onderzocht. Niet alleen door informatie te verzamelen uit wetsgeschiedenis, jurisprudentie en literatuur, maar ook door met veel stakeholders uit de praktijk te spreken. Zo is gesproken met OR-leden bij de overheid, overheidswerkgevers – zoals gemeentesecretarissen, en bestuursadviseurs – en experts op het onderwerp. Daarbij is gezorgd voor een verdeling van stakeholders uit verschillende lagen van de overheid. Ook is gekeken naar een afspiegeling van verschillende groottes van overheidsorganisaties verspreid over heel Nederland.

Bevindingen en aanbevelingen

Waarschijnlijk ben je nu nieuwsgierig naar de bevindingen en aanbevelingen van de SER. Die worden nu nog opgeschreven in een advies. Naar verwachting is dat advies klaar voordat OR Live plaatsvindt en kunnen we de bevindingen en aanbevelingen met jullie delen in onze workshop op OR Live.

Door Sophia Geelkerken, Sophia is senior beleidsmedewerker bij de Sociaal-Economische Raad (SER). De SER is partner van OR Live op 8 oktober 2025 in de Fokker Terminal in Den Haag.